Đạo hàm hàm số hợp là gì? Công thức, quy tắc tính và bài tập từ cơ bản đến nâng cao

Đạo hàm hàm số hợp là một trong những kiến thức quan trọng của chương trình Giải tích. Dạng toán này thường xuất hiện khi cần tính đạo hàm của những biểu thức có nhiều lớp hàm số lồng vào nhau. Nếu chỉ áp dụng quy tắc đạo hàm thông thường mà không xác định đúng hàm bên trong và hàm bên ngoài, học sinh rất dễ nhầm lẫn hoặc bỏ sót hệ số. Bài viết dưới đây sẽ giúp bạn hiểu khái niệm, ghi nhớ công thức và luyện tập các dạng bài từ cơ bản đến nâng cao.

1. Đạo hàm hàm số hợp là gì?

Hàm số hợp là hàm số được tạo thành bằng cách kết hợp hai hoặc nhiều hàm số với nhau. Nói cách khác, giá trị của một hàm số được sử dụng làm đầu vào cho một hàm số khác.

Một hàm số hợp thường có dạng:

y = f(g(x))

Trong đó:

  • g(x) là hàm số bên trong.
  • f(u) là hàm số bên ngoài, với u = g(x).
  • y là hàm số hợp theo biến x.

Đạo hàm hàm số hợp là đạo hàm của biểu thức có dạng f(g(x)). Khi tính đạo hàm, cần lấy đạo hàm của hàm bên ngoài theo hàm bên trong, sau đó nhân với đạo hàm của hàm bên trong.

2. Công thức tính đạo hàm hàm số hợp

Công thức đạo hàm hàm số hợp được viết như sau:

Nếu y = f(u) và u = g(x), thì:

y’ = f'(u) × u’

Hoặc:

y’ = f'(g(x)) × g'(x)

Đây là công thức quan trọng nhất cần ghi nhớ khi giải các bài toán về đạo hàm hàm hợp.

Ví dụ: Tính đạo hàm của hàm số y = (2x + 1)³.

Ta có:

  • Hàm bên trong: u = 2x + 1.
  • Hàm bên ngoài: y = u³.

Đạo hàm hàm bên ngoài:

f'(u) = 3u²

Đạo hàm hàm bên trong:

u’ = 2

Áp dụng công thức:

y’ = 3u² × 2 = 6u²

Thay u = 2x + 1:

y’ = 6(2x + 1)².

3. Các quy tắc tính đạo hàm hàm số hợp thường gặp

Để giải nhanh các bài tập, học sinh cần nắm được công thức đạo hàm của những hàm số cơ bản kết hợp với quy tắc hàm hợp.

Hàm số Đạo hàm
y = [u(x)]ⁿ y’ = n[u(x)]ⁿ⁻¹ × u'(x)
y = √u y’ = u’ / (2√u)
y = 1/u y’ = -u’ / u²
y = sin u y’ = u’ × cos u
y = cos u y’ = -u’ × sin u
y = tan u y’ = u’ / cos²u
y = eᵘ y’ = u’ × eᵘ
y = aᵘ y’ = u’ × aᵘ × ln a
y = ln u y’ = u’ / u

Trong đó, u là một hàm số theo biến x và u’ là đạo hàm của hàm số đó.

Lưu ý: Với hàm số chứa căn thức hoặc logarit, cần chú ý điều kiện xác định trước khi tính đạo hàm.

4. Các bước tính đạo hàm hàm số hợp

Khi gặp một biểu thức phức tạp, bạn có thể thực hiện theo quy trình sau:

Bước 1: Xác định hàm bên trong.

Tìm biểu thức được đặt bên trong lũy thừa, căn thức, lượng giác, hàm mũ hoặc logarit.

Bước 2: Xác định dạng hàm bên ngoài.

Nhận diện công thức đạo hàm tương ứng với hàm số bên ngoài.

Bước 3: Tính đạo hàm từng phần.

Tính đạo hàm của hàm bên ngoài theo biến trung gian, sau đó tính đạo hàm của hàm bên trong theo x.

Bước 4: Nhân hai kết quả và rút gọn.

Thực hiện phép nhân theo quy tắc hàm hợp, sau đó biến đổi biểu thức nếu cần.

5. Bài tập đạo hàm hàm số hợp từ cơ bản đến nâng cao

Bài tập 1: Dạng lũy thừa

Tính đạo hàm của hàm số:

y = (3x – 2)⁴

Lời giải:

Đặt u = 3x – 2, suy ra u’ = 3.

Áp dụng công thức:

y’ = 4(3x – 2)³ × 3

Vậy y’ = 12(3x – 2)³.

Bài tập 2: Dạng căn thức

Tính đạo hàm:

y = √(x² + 4)

Lời giải:

Đặt u = x² + 4, suy ra u’ = 2x.

Áp dụng công thức đạo hàm căn thức:

y’ = 2x / [2√(x² + 4)]

Vậy y’ = x / √(x² + 4).

Bài tập 3: Dạng hàm lượng giác

Tính đạo hàm:

y = sin(2x + 5)

Lời giải:

Đặt u = 2x + 5, suy ra u’ = 2.

Áp dụng công thức:

y’ = 2 × cos(2x + 5)

Vậy y’ = 2cos(2x + 5).

Bài tập 4: Dạng hàm mũ

Tính đạo hàm:

y = e^(x² – 3x)

Lời giải:

Đặt u = x² – 3x, suy ra u’ = 2x – 3.

Áp dụng công thức đạo hàm hàm mũ:

y’ = (2x – 3) × e^(x² – 3x).

Bài tập 5: Dạng hàm hợp kết hợp lũy thừa và căn thức

Tính đạo hàm:

y = (x² + 1)⁵

Lời giải:

Đặt u = x² + 1, suy ra u’ = 2x.

Áp dụng quy tắc đạo hàm:

y’ = 5(x² + 1)⁴ × 2x

Vậy y’ = 10x(x² + 1)⁴.

6. Kết luận

Đạo hàm hàm số hợp là kiến thức nền tảng giúp giải quyết nhiều dạng toán trong chương trình Giải tích. Chỉ cần ghi nhớ nguyên tắc lấy đạo hàm hàm bên ngoài rồi nhân với đạo hàm hàm bên trong, bạn có thể áp dụng vào nhiều biểu thức khác nhau. Hãy luyện tập thường xuyên từ dạng lũy thừa, căn thức đến hàm lượng giác, hàm mũ và logarit để thành thạo kỹ năng tính đạo hàm và hạn chế những sai sót không đáng có.

 

Rate this post

Hồng Loan

Content Creator
Xin chào các bạn, mình là Hồng Loan. Hiện tại đang là blogger tự do tại Hangdangthuc.com. Trang web tổng hợp thông tin giáo dục miễn phí.